Torpaq, dəniz, od, səma

"Torpaq. Dəniz. Od. Səma" (1967) bədii filminin süjeti Azərbaycan neftçilərinin çətin və fədakar həyatını, neft sənayesinin inkişafı fonunda bir neçə nəslin mənəvi varisliyini və insanların xarakter bütövlüyünü geniş şəkildə işıqlandırır. Rejissor Şamil Mahmudbəyovun Anarın ssenarisi əsasında çəkdiyi bu ekran əsəri dörd fəsildən — "Torpaq", "Dəniz", "Od" və "Səma" novellalarından ibarətdir və hər bir hissə neft sənayesinin fərqli bir dövrünü və fəlsəfəsini əks etdirir.
Filmin əsas süjet xətti Azərbaycanın qocaman neftçisi və mühəndisi olan Kamilin obrazı ətrafında birləşir. İlk novellalarda hadisələr İkinci Dünya müharibəsi illərində Bakı torpağında, quruda aparılan neft axtarışları və arxa cəbhənin qəhrəmanlığı ilə başlayır. Gənc mütəxəssis kimi işə başlayan Kamil, yaşlı və təcrübəli ustaların nəsihətləri, o dövrün ağır texniki şərtləri daxilində cəbhəni yanacaqla təmin etmək üçün gecəsini gündüzünə qatan insanların fədakarlığı fonunda püxtələşir. O, neftin təkcə iqtisadi resurs deyil, həm də insan canı və tər bədəlinə başa gələn bir dəyər olduğunu anlayır.
Hadisələr inkişaf etdikcə süjet açıq dənizə — dünyada ilk dəfə Xəzərin qoynunda, estakadalar üzərində qurulan "Neft Daşları" şəhərciyinə köçür. Bu hissədə dənizin amansız fırtınaları, təbiət qüvvələri ilə insanların gərgin mübarizəsi və dəniz dibindən neft çıxarmağın təhlükələri dramatik şəkildə təsvir olunur. Kamil artıq təcrübəli bir rəhbər və ustad kimi gənc nəslə bələdçilik edir. Ekran əsəri təkcə istehsalat prosesini deyil, həm də neftçilərin ailə həyatını, sevgilərini, dənizdə baş verən qəzalarda itirdikləri dostlarının acısını və bu acılara rəğmən işə olan sadiqliklərini ön plana çıxarır. Finalda isə estafet Kamilin oğluna və yeni texnologiyalar əsrinin gənclərinə ötürülür; qocaman neftçi fəxrlə və arxayınlıqla yerini gələcək nəslə təhvil verir, çünki onun torpağa, dənizə və oda verdiyi ömür indi səmaya — gələcək ümidlərə ucalır.